Có một người buôn hương. Sau bao nhiêu năm nay đây mai đó, một ngày nọ anh ta thu xếp công việc để về thăm nhà. Đến đầu làng thì trời vừa tối. Anh ta chợt nghĩ không biết trong mấy năm xa cách lòng dạ người vợ thế nào? Anh ta bèn đem tất cả vốn liếng là một trăm hai mươi lạng bạc treo trên ngành đa, khấn thần cây đa nhờ giữ hộ rồi mới về nhà. Đêm ấy thấy vợ vồn vã và tỏ ý nhớ thương, người lái buôn cho là vợ vẫn chung tình bèn đem việc mình giấu bạc ra kể lại. Ai dè vợ vốn xảo trá, trong thời gian chồng vắng nhà, chị ta bị xã trưởng quyến rũ, hai người đi lại, tằng tịu với nhau đã lâu.
Lúc anh chồng kể cho vợ nghe câu chuyện thì xã trưởng cũng vừa đến nơi, hắn đứng ngoài nên nghe biết hết. Thế là xã trưởng ra chỗ cây đa cỗm hết số bạc. Tảng sáng hôm sau., người buôn hương ra lấy bạc, thì than ôi bạc đã không ánh mà bay. Nhưng không biết làm thế nào người ấy đành cắn răng chịu mất.
Mấy tháng sau nghe đồn có quan Trạng được nhà vua ban cho chức Khâm sai đại thần kinh lý qua vùng. Biết tiếng Trạng thông minh, tài giỏi, đã xử được nhiều vụ án rất phức tạp, người buôn hương bèn phát đơn kiện… ngành đa.
Xem đơn, quan Trạng thấy vụ kiện éo le những cũng nhận lời xét xử sau khi đã hỏi người buôn nọ kỹ càng. Thế rồi Trạng sai quân lính rào kín chung quanh gốc đa, cấm mọi người lai vãng, lại bí mật cho đào một cái hố, nghi trang kỹ rồi cho gia nhân nấp sẵn dưới ấy.
Ngày Trạng mở phiên tòa xét xử vụ kiện, thấy sự lạ dân chúng nô nức rủ nhau đi xem. Trước tòa, bên nguyên, bên bị đối chất. Người lái buôn khai y như trong đơn. Cây đa cũng nhận có giữ gói bạc, nhưng lại chối không biết ai lấy mất. Hỏi đi hỏi lại, cây đa cũng chỉ khai có chừng ấy. Cho khảo đả, cây đã kêu khóc van xin những vẫn nhất mực kêu oan. Mãi ba ngày sau dường như không chịu được đau, cây đa mới xin tả lại hình dáng kẻ cắp nhưng chỉ nói riêng với một mình quan Trạng thôi!
Liền đó, Trạng cho người lái hương về, dặn mở tiệc ăn mừng thật to, bởi như vậy thế nào cũng bắt được thủ phạm,lại bảo nhỏ rằng: mở tiệc nhớ mời cả làng và thả tất cả chó dữ ra trong khi khách tới. Lái hương y lời. Hôm ăn tiệc, mọi người tới, đàn chó nhà lái hương được một bữa sủa hết hơi. Duy có viên xã trưởng đến là đám chó mừng. Lập tức những người của Trạng chực sẵn sau nhà ra bắt lấy hắn và giải đi.
Trước mặt Trạng ban đầu hắn còn chối, nhưng sau thấy Trang vạch tội hắn có ngành có ngọn và cho biết thêm là cây đa đã thú thật mặt mũi người lấy trộm như thế, như thế, nên hắn đành cúi đầu nhận tội.
TL (ST)