Thật dễ chịu khi được làm du khách nhưng bạn bè mình cứ nghèo hoài. Dễ chịu nhưng không dễ sống, một thứ quy luật chết cười của thời đại tiêu dùng. Ở Sài Gòn hay Hà Nội, người ta bám trên lưng nhau kiếm tiền, không dễ chịu nhưng đồng ra đồng vào lại dễ. Vì vậy, người ta cứ đổ xô lên đô thành, càng nhiều cạm bẫy con người càng gian manh, khả năng biến đổi và thích nghi như vi trùng, vi rút.
Một chàng trai áo sơ mi trắng, quần tây sậm nghiêm chỉnh đứng bên chiếc xe máy giơ ngón tay lên ra hiệu. Đích thị xe ôm. Hay thật, ba thập kỷ qua tiếng Việt sinh sôi nhiều đến mức một chị bạn Việt kiều bảo không dám về nước vì sợ người ta nói mình không thể hiểu. Thấy một người đàn ông da dẻ cóc cáy nắng nôi bên một chiếc xe máy có hai cái mũ bảo hiểm, biết ngay người đó là dân độ nhật bằng cái nghề chưa có trong bách khoa thư. Gã trai khiến tôi ngờ ngợ. Cao ráo, khôi ngô và lễ phép, lẽ nào? Những năm đầu thập kỷ 80 của thế kỷ trước, cánh xe ôm không ít những gương mặt sáng sủa như vậy, nhưng là xe đạp ôm chứ làm gì có xe máy. Hồi đó nhiều người làm xe ôm mà phải len lén đi đêm đi khuya như ăn cắp, chỉ vì sĩ diện cái thân trí thức thị thành.
Tôi đưa địa chỉ trên phong thư giấy mời cho chàng trai xe ôm có gương mặt khôi ngô ấy. Tôi không thuộc địa chỉ đơn giản vì ngại lấy kiếng lão ra đọc trước. Cậu chàng không nói không rằng, chỉ vào dòng chữ trên phong bao cho một người đồng nghiệp đứng gần. Nghĩ bụng: cậu nầy mới vào nghề, bên trong cái vỏ sáng láng là một gã nông dân ngờ nghệch, chân chất. Người xe ôm đứng tuổi chỉ dẫn qua qua, không ra sốt sắng cũng không ra bực mình. Cũng típ người kiệm lời, mộc mạc. Khác hẳn kiểu mồm miệng đỉa dai của dân xe ôm bến bãi đô thành.
Qua mùi mồ hôi của người phía trước có thể đoán biết cậu nầy chưa phải lấm láp cảnh vợ con chờ tiền để mua gạo mua rau mỗi ngày. Thanh tân và hồn nhiên với vóc dáng và gương mặt dễ ưa trời phú. Khách tin vào "thổ công", còn "người cầm lái vĩ đại" thì cứ sát con lươn đường đôi mà phóng. Trời ơi tỉnh lẻ có khác, "đường ta ta cứ đi" mặc kệ làn nào là làn nào. Đã nắm địa chỉ sao cậu ta cứ hết nhìn bên này lại nhìn sang bên khác? Lẽ nào? Dân xe ôm thị xã mà không biết đường phố nào cũng bên lẻ bên chẵn sao? Thôi thôi, cháu tấp vô lề rồi đưa cái bì thư lại cho cô. Bắt đầu trở lại cái tính hoài nghi cố hữu bởi mọi thứ ở xứ mình đều thiếu sự chuyên nghiệp. Như cánh taxi ở Thanh Đa, cũng những chàng trai khôi ngô ăn vận lịch lãm nhưng bảo cho xe vào lô nhà nào thì y rằng là phải hỏi đi hỏi lại mấy bận mới xong. Một xã hội chểnh mảng khắp nơi, đồng đều, dai dẳng.
Chỉ cần giương kiếng lão lên tôi đã thấy đây chính là con đường ghi trong giấy mời. Nhưng cậu ta vẫn chưa phát hiện ra điều đó. Tôi ngạc nhiên đến mức bất bình. "Sao cháu lập cập quá trời vậy?". Im lặng. Lại còn khư khư cái vẻ lóng ngóng không chịu nổi. "Địa điểm ở số 54, đây đã số 18, lỡ đi trớt thì mình quay lại mà sao cháu lúng túng quá?" Cậu chàng vẫn không dừng lại ở những tấm biển bên đường để nhận ra số nhà, cũng không chịu nghe tôi, lại còn định leo lên vỉa hè hỏi mấy người trên đó. Một màn sương mờ tối phủ trên gương mặt cậu và một thái độ mất tự tin một cách kỳ quặc. Tôi quát: "Cô biết chắc đây là con đường trong địa chỉ thư mời, quay đầu xe đi, tự cô tìm cho! Đơn giản quá mà sao cháu cứ thấy khó vậy?" Gã thanh niên líu ríu làm theo, lúng búng: "Cô ơi, tại… tại vì cháu không… không biết chữ!"
Buổi sáng của tôi đột ngột biến mất. Tôi ngạc nhiên rụng rời mà lại muốn oà khóc. Trời ơi là trời! Tại sao sự thật giống như một mũi tên, lại giống như một gã điên vừa xả súng vào hai chúng tôi với sức mạnh tàn sát của gã? Có thể tin vào một chuyện như vậy không? Người tự thú đã phải gánh chịu sự tổn thương nhưng cậu ta có biết tôi cũng đang bị tổn thương không?
Có người trong đám bạn của buổi sáng ấy bảo nhiều hoàn cảnh éo le khiến người ta phải mù chữ chứ. Có người lại nói thêm: để thú nhận chuyện đó người ta cũng phải đau khổ lắm rồi. Lại có người xua tay: "Đừng tin, tại thấy khách lạ nên nó giả nai để đi lòng vòng rồi tính mắc đó". Lẽ nào? Tôi tin cậu trai mù chữ thật và cậu ta đang rất phiêu lưu với sinh kế của mình. Nhưng lẽ nào? Giả nai đến mức đó thì dân thành phố còn phải kêu bằng cụ. Lẽ nào? Ai cất được khỏi ngực tôi viên đá này đây?
Dạ Ngân