Theo sử sách Trung Quốc, tục đốt vàng mã bắt đầu từ thời nhà Hán. Bắt nguồn từ nhà vua muốn thực hành lời dạy của Đức Khổng Tử: “Sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn”, nghĩa là thờ người chết như thờ người sống, thờ người mất như thờ người còn và cho rằng người mất sống nơi cõi âm vẫn có những nhu cầu như kẻ còn sống như tiền bạc, nhà cửa, thực phẩm ... Vì vậy khi nhà vua băng hà, phải bỏ tiền bạc thật vào trong áo quan để vua tiêu dùng. Sau đó quan bắt chước vua và rồi dân bắt chước quan. Ai cũng chôn tiền thật theo người chết.
Bọn trộm cướp biết vậy nên đào trộm mồ những người giàu có, như mộ vua Hán Văn Đế bị quân trộm khai quật lấy hết vàng bạc châu báu. Về sau từ quan đến dân thấy việc chôn tiền bạc thật quá tốn kém nên mới nảy sinh ra dùng giấy cắt ra làm tiền giả, vàng giả để thay thế. Dần dà người dân bắt chước và trở thành tập tục. Việc sử dụng vàng mã chính thức bắt đầu từ đấy.
Như vậy, tục lệ đốt vàng mã đã có từ lâu đời và ăn sâu vào tâm thức của người dân Việt Nam chúng ta. Theo các bậc cao niên thì tục đốt vàng tiền như là một sự gửi gắm và chăm lo cho những người đã khuất có một cuộc sống sung túc ở cõi âm, hoặc mong được thứ lỗi, hay có được sự thanh thản trong tâm hồn.
Với mong muốn như vậy, nên càng mua nhiều đồ hàng mã càng tốt, đồ càng đắt tiền càng có nhiều lộc và càng được bình an, người người, nhà nhà không ngần ngại lấy tiền thật để mua đổi lấy tiền giả, đô la giả, là những tờ giấy xanh đỏ hay những vật dụng bằng giấy mầu như ô tô, xe máy, nhà cao tầng, ti vi, tủ lạnh và thậm chí cả điều hoà nữa ...
Một điều lạ là sao chúng ta lại có những niềm tin kỳ quặc như vậy? Thế sao không nghĩ rằng nếu như đốt ô tô mà không có người lái xe thì các cụ lại bắt người nhà xuống để lái, và các cụ xưa mấy ai biết được tiền đô la là gì? Quả là đúng khi ai đó nói rằng “con người là nô lệ của niềm tin”.
Xin nói thêm vài dòng về đạo đức và báo hiếu, có những người khi cha mẹ còn sống do nghèo khổ nên không có vật chất để biếu cha mẹ, nay có điều kiện kinh tế muốn đền đáp công ơn cha mẹ bằng những thứ đồ mã nhưng đâu phải thế. Vì có rất nhiều người khi cha mẹ còn sống thì chẳng xem cha mẹ ra gì, của cải ăn thừa thãi nhưng cha mẹ thiếu vẫn bỏ mặc, thậm chí có nhiều người còn ngược đãi cha mẹ. Thế nhưng khi cha mẹ quá cố thì đua theo gia đình khác đốt đủ thứ. Có hai vấn đề dễ hiểu ở đây là họ nghĩ rằng đốt để các linh hồn phù hộ độ trì cho được bình an mạnh khoẻ, làm ăn may mắn, thăng quan tiến chức và đốt để khoe sự giàu sang với thiên hạ...
Một thực tế không thể nào chấp nhận được. Trong kinh phật không hề dạy các phật tử phải đốt vàng mã trong các ngày lễ bái, mà chỉ dạy đạo làm người như thế nào cho phải...
Từ góc độ pháp luật, mới đây Nghị định 75/2010/NĐ-CP ban hành ngày 12/7/2010 về Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động văn hóa, có quy định rõ phạt tiền từ 500.000 - 1.000.000đ đối với hành vi “đốt đồ hàng mã tại nơi tổ chức lễ hội, di tích lịch sử - văn hóa, nơi công cộng khác”.
Tuy nhiên, sau một năm trôi qua các đền chùa, các khu công cộng, kể cả trong một số cơ quan Nhà nước, người dân vẫn đốt bình thường thậm chí đốt nhiều hơn nữa mà gần đây nhất là hôm ngày rằm tháng bảy vừa qua, bởi chẳng thấy lực lượng nào đứng ra phạt mặc dù chế tài đã có.
Theo tìm hiểu của phóng viên báo PL&XH thì rất nhiều người dân chưa biết đến chế tài này, số ít có biết nhưng vẫn đốt vì theo tục lễ. Như vậy phải chăng chúng ta tuyên truyền còn hạn chế và thực thi quy định của pháp luật chưa nghiêm?
Nếu tính toán kinh tế thì hàng năm cả nước chúng ta tiêu tốn khoảng một ngàn tỷ đồng cho việc đốt vàng mã số tiền lớn đối với thực trạng nước ta hiện nay. Số tiền này có thể giúp hàng vạn người nghèo khó hay tàn tật...
Chúng ta hãy suy nghĩ lại quan niệm xưa cũ mà chúng ta đã và đang làm và nhìn nhận lại từ các góc độ tâm linh, pháp luật và kinh tế với việc đốt đồ vàng mã..
Kính chúc các gia đình vui tết đón xuân và sang năm mới với nhiều niềm vui mới!
Phan Lâm