pháp luật xã hội

Gian nan không khuất phục được ý chí của một người có lòng đam mê môn nghệ thuật dưới nước. Ông cùng cha theo phường rối học nghề từ lúc còn để chỏm. Trải qua thăng trầm của thời gian, rối nước không còn phát triển như trước. Nhưng bằng tình yêu và niềm đam mê mãnh liệt, nghệ nhân Phạm Văn Mẽ đã vực dậy phường rối cổ truyền mà cha ông bao đời để lại.


Đưa rối nước "đi Tây"

Chúng tôi tìm về phường rối làng Rạch, Nam Giang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định. Đến nhà nghệ nhân Phạm Văn Mẽ  đúng lúc ông đang hoàn thiện con rối thứ 1.000 của mình và chuẩn bị đem đi biểu diễn.

Lớn lên trong một gia đình có tiếng trong nghề làm rối và biểu diễn rối nước, chứng kiến bao thăng trầm của phường rối, ông hiểu được những giá trị văn hóa của loại hình nghệ thuật đặc sắc này. Vừa tiếp chuyện, tay ông thoăn thoắt những nhát đục ở công đoạn hoàn thiện con rối hình chú tễu, nhát đục dường như chính xác đến tuyệt đối.

Ông Mẽ tâm sự: "Nghề nào cũng vậy, nhưng đối với nghề chế tác, biểu diễn rối đòi hỏi sự kiên trì và đam mê thực sự. Ngoài ra, phải tùy vào năng khiếu mỗi người; nếu học đẽo không đến nơi đến chốn thì vẫn là khúc gỗ vô tri vô giác".

Cách đây gần 10 năm, người già trẻ gái trai bỏ quê vào Nam làm ăn, nghề rối tưởng chừng đi vào dĩ vãng. Từ khi phường rối được vực dậy, con em trong làng theo nhau học nhiều hơn, nhiều người ngày càng có cảm tình với các trò diễn, khắp làng đi đâu cũng thấy cờ cắm chào mừng hội rối làng Rạch. Bất kỳ dịp nào dù hội làng hay liên hoan các đoàn thể, hội rối đều biểu diễn miễn phí.

"Tôi đứng đầu hội rối, nhiều lần đi biểu diễn thấy anh em trong đoàn làm không công, tôi động viên mọi người lấy những tràng pháo tay là sự an ủi lớn giúp chúng tôi thêm gắn bó với nghề" - ông Mẽ chia sẻ.

Nói là vậy, để nghề tồn tại và phát triển, bao năm qua ông âm thầm tạo ra hàng trăm con rối, không chỉ phục vụ cho biểu diễn trong nước mà những sản phẩm của ông Mẽ còn xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc, Nhật Bản và các nước châu Âu, được các nước ưa thích và đánh giá cao. 

Hiện nay, không ít con em ở làng, xã muốn theo học nghề làm rối nước, đều được ông Mẽ tận tình chỉ dạy mà không cần học phí. Nhờ nghề chế tác con rối mà cuộc sống của người dân trong làng ngày càng được cải thiện rất nhiều.

Nhìn đám trẻ đang nô đùa ngoài ngõ, ông Mẽ nhớ lại hình ảnh chú tễu khổng lồ tại triển lãm "Di sản văn hóa, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam" và "Hình ảnh APEC" (năm 2007 - 2008) đây là tác phẩm do ông và lớp trẻ trong làng làm nên. Ông Mẽ lộ rõ phấn chấn, nói: "Tôi nghĩ nếu có đơn đặt hàng mới, người dân làng Rạch vẫn có thể làm được".


Gian nan phục dựng nghề cổ

Từ bao đời nay, biểu diễn rối và tạo ra những con rối là nghề truyền thống của người dân làng Rạch. Tuy nhiên, trong những năm kháng chiến, các cụ già giữ "bí kíp" nghề này đều đã qua đời vì thế nghề cũng dần mai một. Và tiếng tăm rối nước làng Rạch cũng "lịm" dần đi.

Hòa bình lập lại, được Nhà nước quan tâm, khuyến khích khôi phục nghề truyền thống, nhưng đếm trên đầu ngón tay chẳng được mấy người. Hình ảnh làng quê người người đi xem diễn trò chú tễu cưỡi trâu thổi sáo… càng thôi thúc trong ông Mẽ quyết tâm phục dựng nghề rối làng Rạch. "Quả thật việc phục dựng lại những trò truyền thống đã khó nhưng khâu chọn gỗ làm tượng rối còn khó gấp bội, nhất là khi nguyên liệu và khuôn mẫu đã bị thất truyền" - ông Mẽ bộc bạch.

Đến năm 1994, ông Mẽ thành lập hội rối, gồm 9 người chuyên đi các nơi biểu diễn. Ông Mẽ nhớ lại: "Lần đi biểu diễn ở huyện Nam Trực, sau tiết mục "Công chúa xứ Chàm", "Chiếu dời đô" và tiết mục "Cưỡi ngựa xem hoa" có một vị khách từ Hà Nội đứng dậy vỗ tay rất lâu, sau đó muốn xuống tận nơi hỏi thăm hội rối, những năm sau đó hội có đất dụng võ".

Tiếng lành đồn xa, những trò diễn đặc sắc do hội rối làng Rạch biểu diễn đã "hớp hồn" quan khách trong buổi trình diễn tại "Đoàn quỹ văn hóa Hà Nội".

Năm 1995 đến 2009, hội rối được chọn đi biểu diễn ở nhiều nước trên thế giới như: Đài Loan, Thái Lan, Canada, các nước Tây Âu… Nghệ nhân Phạm Văn Mẽ bày tỏ: "Đây là cơ hội để phục dựng nghề truyền thống, cần phải chớp lấy cơ hội, cũng là dịp để quảng bá văn hóa Việt ra bạn bè thế giới. Rồi cả thế giới sẽ biết đến rối nước làng Rạch".

Bao gian nan đã đến với ông Mẽ trong thời gian dài đi tìm lại những chiếc "khuôn" cổ làm rối. Ông đã lặn lội khắp nơi, từ Thái Bình, Hưng Yên, Bắc Ninh, Hà Bắc… để tìm cho bằng được chú tễu bằng gỗ dù đã cũ mục. Ông tâm sự: "Thời gian trước phương tiện đi lại rất thiếu thốn, đi bằng phà, đạp xe... Giờ thì thuận tiện hơn, ngày nào chưa tìm ra, là ngày đó ăn không ngon, ngủ không yên". Đúng là trời không phụ lòng người, sau 1 tháng long đong, cuối cùng cũng tìm đúng mẫu, đó là con rối ở phường rối Bắc Ninh, ông đã mua về tháo xem kích cỡ, kiểu dáng đến từng cách trang trí. Bằng trí nhớ của mình, ông hình dung lại những con rối xưa bố từng làm và biểu diễn. Sau hơn 30 ngày nỗ lực, cuối cùng ông đã tạc thành công chú tễu khổng lồ với đường kính trên 70cm. Tượng rối này đã có khách nước ngoài đặt, phần thưởng là 10 triệu đồng, nhưng theo ông, cái quý giá nhất là đã phục dựng được sân khấu biểu diễn ngay tại sân đình của làng.

Bảo tàng rối mừng năm Rồng

Nghệ nhân Phạm Văn Mẽ là người có công lớn trong việc khôi phục, duy trì, phát triển nghệ thuật múa rối ở làng Rạch - Nam Giang. Đến thăm cơ sở chế tác rối của ông, chúng tôi không khỏi bất ngờ khi tận mắt chứng kiến bảo tàng con rối riêng mà ông mất bao công sức chế tác, sưu tầm và lưu trữ. Khắp trong nhà, ngoài sân tràn ngập rối nước dây, rối que, rối cạn... Hơn thế nữa, nghệ nhân này còn lưu giữ gần 1.000 trò diễn khác nhau, cả rối nước và rối cạn.

Lịch sử phường rối đã có hàng trăm năm nay, nhưng nhiều trò diễn cổ vẫn còn nguyên giá trị. Từ triều Trần, phường rối đã có tiếng, nhiều trò được xếp vào nghệ thuật múa cung đình cho vua chúa hồi xưa. 

"Nghệ thuật múa rối là sự cộng hưởng với độ tinh tế cao của người nghệ sĩ từ khâu tạo hình cho các nhân vật rối đến sự khéo léo, phối hợp nhịp nhàng cùng bạn diễn trong từng tích trò. Cần đặc biệt chú ý đến việc đẽo gọt, chăm chút phần gương mặt, các khớp chi của con rối, giúp rối cử động linh hoạt khi biểu diễn. Ở phường rối làng Rạch, các con rối thường được làm bằng gỗ cây sung, cây mỡ đã ngâm kỹ dưới nước nên tránh được mối mọt, lại dễ đục đẽo, gọt tỉa trong quá trình tạo hình cũng như khi biểu diễn" - ông Mẽ tiết lộ. 

Càng nghe ông kể chuyện, tôi dường như bị lôi cuốn vào mê cung của những trò đặc sắc chứa nhiều bí ẩn. Chúng tôi có ý muốn xem ông biểu diễn một vài trò ông liền cười và bảo: "Xem một hai người diễn thì không được, cần có sự kết hợp giữa các thành viên thì sẽ thú vị và chắc chắn sẽ đem lại nhiều bất ngờ".