Huyền thoại trên dòng kênh ngàn tuổi

Cập nhật: 16:02 | 03/03/2018
Trải qua nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử, dòng kênh vẫn tồn tại ghi dấu bao chiến công hiển hách của cha ông…

Công trình nghìn năm vĩ đại

Kênh Nhà Lê là hệ thống kênh đào được vua Lê Đại Hành thời Tiền Lê khởi đào nối các con sông tự nhiên thành một tuyến đường thủy Bắc – Nam dài hơn 500km chảy qua 4 tỉnh: Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Ngoài việc đào kênh, nhà Tiền Lê còn huy động nhân dân thường xuyên nạo vét, khơi thông các con sông tự nhiên, các triều đại về sau dựa trên cơ sở hệ thống kênh đào thời Tiền Lê tiếp tục mở rộng, khơi sâu và hoàn thiện hệ thống đường thủy quan trong này.

Kênh Nhà Lê là dự án kinh tế - quân sự của vua Lê nhằm mục đích vận tải quân lương về phía Nam Đại Cồ Việt phục vụ hành trình mở rộng lãnh thổ phía Nam và phát triển kinh tế nông nghiệp. Dòng kênh này được xem là “con đường Hồ Chí Minh trên nước” và là con kênh đào dài nhất Việt Nam cả về chiều dài lịch sử và địa lý gắn liền với nhiều câu chuyện, chiến công, kỳ tích trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Trong cuộc chiến chống Pháp và Mỹ, giặc đánh phá ác liệt, các tuyến đường huyết mạch đều bị máy bay địch dội bom phong tỏa ác liệt. Trong bối cảnh đó, Cục Vận tải đường sông đã khảo sát, nạo vét, khôi phục cho kênh Nhà Lê để các thuyền có trọng tải 15 tấn trở xuống chuyên làm nghĩa vụ vận tải.

Kênh Nhà Lê, đoạn chạy qua tỉnh Nghệ An dài 128km trong đó có đoạn chảy qua ba huyện Nghi Lộc, Hưng Nguyên và TP Vinh dài 46km là một mắt xích quan trọng trong hệ thống đường thủy nối từ Bắc vào Nam có nhiều đóng góp trong quá trình xây dựng, bảo vệ đất nước. Trong chiến tranh chống Mỹ, đoạn kênh này bị địch đánh phá dữ dội, nhằm ngăn chặn hoạt động vận tải thủy vào miền Nam. Địa phận Cầu Cấm (Nghệ An) trở thành “tọa độ lửa” bị bom Mỹ đánh phá ác liệt.

Năm 1996, để tưởng nhớ đến công lao to lớn của Vua Lê, tri ân 130 cán bộ, công nhân ngành GTVT đã hy sinh trên tuyến vận chuyển đường thủy kênh Nhà Lê, Cục Đường sông, ngành GTVT Nghệ An đã tiến hành xây dựng Đài tưởng niệm kênh Nhà Lê tại xã Nghi Yên, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Tượng đài có tường bao bọc và một cây cầu qua kênh Sắt gần cầu Cấm. Hàng năm các đoàn cán bộ của ngành GTVT khi đi qua đây đều ghé thăm thắp hương trước tượng đài. Ngày 7-7-2016, Bộ trưởng Bộ VH-TT-DL đã ký quyết định xếp hạng kênh Nhà Lê tại Nghệ An là di tích lịch sử cấp quốc gia.

huyen thoai tren dong kenh ngan tuoi
Một số ảnh tư liệu về kênh Nhà Lê. Ảnh Lê Quyết

Huyền tích dòng kênh Sắt

Dọc tuyến kênh Nhà Lê tại Nghệ An thi thoảng khách thập phương vẫn bắt gặp miếu thờ Bạch Y công chúa và Hòn Nẻ lưu giữ một huyền tích trong việc hình thành con kênh vĩ đại này.

Theo cuốn “Kênh Nhà Lê – Lịch sử và huyền thoại”, NXB Thời đại, t.160-161 của tác giả Đào Tam Tỉnh: Năm 1400, Hồ Quý Ly lên ngôi vua và bắt đầu công cuộc cải cách rộng lớn về kinh tế, văn hóa, xã hội. Vua Hồ cho nạo vét kênh Nhà Lê để vận chuyển lương thực, vũ khí vào phía Nam Nghệ Tĩnh để xây dựng các căn cứ chống giặc Minh. Nhà Hồ ý định xây dựng thành nhà Hồ trên núi Đại Huệ nên đã tập trung lực lượng quyết tâm đào kênh Sắt thông qua sông Cấm.

Vua Hồ khi cho nạo vét kênh Sắt đã phải huy động hàng vạn dân phu để mở rộng và khơi sâu dòng kênh nhưng vẫn không có hiệu quả. Để khích lệ tinh thần binh lính, dân phu, vua Hồ đã đưa con gái yêu có giọng hát hay, đàn giỏi đến công trường hát cho mọi người nghe.

Tuy nhiên, chứng kiến cảnh lao động khó khăn, cùng cực, công chúa vô cùng đau xót, liền nghĩ cách cho dân phu thoát nạn. Nàng “mách nước” cho dân phu chặt cây máu chó, rồi đêm đến rải ngâm xuống dòng kênh. Sáng ra, cả một đoạn kênh đang đào dang dở đỏ thẫm một màu máu. Nàng tâu với vua cha là việc đào kênh đã chạm phải long mạch nên phải dừng lại.

Thế nhưng, mưu kế của công chúa bị bại lộ, vua Hồ đem công chúa ra bờ kênh chém đầu để thị uy. Lúc đó, ngay giữa ban ngày, nhân dân nghe có một tiếng sét lớn đánh xuống làm hòn đá, nơi công chúa bị chém đầu vỡ thành hai. Từ đó, hòn đá có tên là Hòn Nẻ.

Nhân dân trong vùng thương xót nàng công chúa bèn cho lập một đền thờ ngay cạnh Hòn Nẻ và gọi là đền Bạch Y công chúa. Từ đó, Bạch Y công chúa trở thành vị thần phù hộ cho nhân dân trong vùng và họ vẫn còn lưu truyền bài ca về cái chết oan uổng của nàng công chúa trên dòng kênh Sắt.

Kênh Sắt nằm trong hệ thống kênh Nhà Lê tại Nghệ An. Con kênh này được đào trong thời Tiền Lê, do đi qua vùng núi non có nhiều mỏ, nhiều quặng sắt rắn nên có tên gọi là kênh Sắt. Vì nó có vị trí chiến lược quan trọng nên triều đại nào cũng rất quan tâm đến việc nạo vét kênh Sắt. Từ triều Lý, Trần, Hồ, Tây Sơn đến triều Nguyễn nhưng chưa triều đại nào thành công trong việc mở rộng và khơi sâu con kênh này. Thậm chí, thời vua Tự Đức còn có nhiều bài vè, trong đó có bài vè “Đi phu đào kênh Sắt” nói về những nhọc nhằn, vất vả và cả những lo sợ của nhân dân khi được lệnh đi đào con kênh này.

Dòng kênh Sắt sau này được khai thông, điều mà các triều đại khác không làm được trở thành một kỳ tích vĩ đại nhờ công lao to lớn của ông Nguyễn Trường Tộ, một danh sĩ, kiến trúc sư, nhà cải cách xã hội dưới triều Nguyễn.

Năm Tự Đức thứ 19 (năm 1866), Hoàng Tá Viêm đang là Tổng đốc An Tĩnh đã có tờ tấu xin vua cho đào kênh Sắt để nối liền, thông suốt kênh Nhà Lê từ Thanh Hóa vào Nghệ An. Rút kinh nghiệm các triều đại trước, Tổng đốc đã viết thư mời ông Nguyễn Trường Tộ, người từng học địa chất học tại Pháp giúp sức.

Mặc dầu đang ốm, nằm dưỡng bệnh tại Xã Đoài nhưng ông vẫn nhận lời và trực tiếp thị sát địa hình. Sau khi thị sát xong, “ông Tộ nói rằng: Có một khúc vì có nhiều đá lớn, như ở bên Tây có cốt mìn thì phá đi, ta không có nên phải tránh. Ông cắm nêu một hồi buổi sớm vừa xong, dân phu cứ thế mà đào thì kênh hoàn thành”, cuốn “Kênh Nhà Lê, lịch sử và huyền thoại, NXB Thời Đại, t.67-175” ghi chép lại. Nhờ công lao của Nguyễn Trường Tộ, kênh Sắt được khai thông, góp phần hoàn chỉnh kênh Nhà Lê đặc biệt đoạn từ Cửa Vạn đến sông Cấm.

Bà Hoàng Thị Khánh – Phó Ban quản lý Di tích – danh thắng tỉnh Nghệ An trăn trở: “Hiện nay, lòng kênh đã bị bồi đắp, xâm lấn, thu hẹp nên để phát huy tốt vai trò của di tích, các cấp, ngành cần quan tâm, thực hiện tốt Luật Di sản. Bên cạnh đó, cần phải có kinh phí thường niên để khơi thông luồng lạch, kè hai bên bờ nhằm bảo tồn, gìn giữ và phát triển du lịch tại điểm du tích này”.

Lê Quyết