Trước khi tăng thuế, phải thuyết phục được người dân về tính hợp lý của các khoản chi tiêu

Cập nhật: 12:40 | 07/07/2018
Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR) vừa tổ chức hội thảo công bố kết quả nghiên cứu đánh giá tác động của việc tăng thuế giá trị gia tăng lên tổng thể nền kinh tế và phúc lợi hộ gia đình.  

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm chuyên gia từ Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách và Tổ chức Oxfam tiếp tục khuyến nghị các chủ trương tăng thuế cần được nghiên cứu đánh giá tác động cẩn trọng trước khi giải trình với công luận để tránh phản ứng mạnh mẽ như thời gian vừa qua.

Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách, TS. Nguyễn Đức Thành cho rằng, tăng thuế giá trị gia tăng (VAT) ảnh hưởng lên tất cả các hộ gia đình, nhưng với người nghèo và cận nghèo thì tăng VAT có ảnh hưởng đáng kể. Các hộ cận nghèo có thể bị giảm chi tiêu thực tế và rơi vào nghèo.

Thuế giá trị gia tăng VAT là một nguồn thu chủ yếu của ngân sách Nhà nước. Theo ông Thành, kết quả tính toán VEPR cho thấy khi tăng thuế suất thuế giá trị gia tăng thêm 20%, tức là tăng mức thuế suất thuế hiện hành 5% lên 6% và tăng mức thuế suất 10% lên 12%, thu ngân sách từ thuế sẽ tăng thêm 4,9% hay tương đương với khoảng 1,0% GDP.

truoc khi tang thue phai thuyet phuc duoc nguoi dan ve tinh hop ly cua cac khoan chi tieu
TS Hoàng Văn Cường cho rằng, cần nghiên cứu về cách thu thuế để tạo sự công bằng. Ảnh: P. Thảo

Tuy nhiên, trong dài hạn thì việc nâng cao hiệu quả chi ngân sách mới đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thâm hụt ngân sách. Tăng thuế VAT chưa chắc đã cải thiện được thu ngân sách nếu như việc tăng thuế làm giảm sản xuất và tiêu dùng. Do vậy, Nhà nước cần cân nhắc việc điều chỉnh thuế VAT trong thời gian tới, vì đây là việc đánh đổi giữa tăng ngân sách với tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo của Việt Nam.

Viện trưởng VEPR cũng nhận định, thuế trực thu bao gồm thuế thu nhập DN, thuế thu nhập cá nhân và các loại thuế tài sản tuy dễ gây cảm giác “đau đớn” cho người nộp thuế nhưng lại là mảng tiềm năng tạo tăng thu ngân sách bền vững.

Trong bối cảnh áp lực ngân sách tăng cao, trong trường hợp Chính phủ vẫn cần phải tăng thuế để bù đắp cho thâm hụt và giảm nợ công, ông Thành cho rằng, một mảng tiềm năng để tăng thu ngân sách là thuế tài sản như Bộ Tài chính đề xuất. Nhưng Bộ Tài chính cần tiếp thu ý kiến của người dân cũng như giới học thuật để xây dựng một Luật Thuế tài sản hợp lý và đảm bảo công bằng.

Còn thuế thu nhập cá nhân (TNCN) có thể là một mảng tiềm năng để tăng thu ngân sách nhưng việc thay đổi mức thuế suất nếu cần thiết cũng phải được cân nhắc kỹ để đảm bảo công bằng thuế và không làm giảm động lực lao động. Việc quan trọng không kém là tăng tính hành thu, giảm thất thu thuế khi mà hệ thống thuế TNCN của Việt Nam còn bị đánh giá là mập mờ, thiếu minh bạch dẫn tới tình trạng lách luật trốn thuế còn phổ biến.

“Trước khi tăng thuế phải thuyết phục được người dân về tính hợp lý của các khoản chi tiêu. Minh bạch và trách nhiệm giải trình trong thu chi ngân sách cần phải được nâng cao hơn và theo kịp với chuẩn mực quốc tế trước khi đưa ra các đề xuất tăng thuế”, ông Thành nói.

Theo bà Ngô Thị Thu Hà, về góc độ bình đẳng giới, các cải cách thuế gián thu trong đó có VAT đã gián tiếp phân biệt đối xử với phụ nữ do phụ nữ có trình độ học vấn thấp hơn, lao động trong khu vực có trình độ chuyên môn và tay nghề thấp và trong khu vực phi chính thức, tỷ lệ thất nghiệp cao trong khi thu nhập từ tiền lương, tiền công thấp hơn so với nam giới.

Chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh cho hay, hiện kinh tế hộ gia đình, đóng thuế khoán, chỉ khoảng 0,8% ngân sách. Thuế khoán thì 2 bên mặc cả, ông nộp thuế nuôi ông thu, 2 bên cùng có lợi, bên thiệt là ngân sách. Với tình hình này, cải tiến thu thuế khoán là quan trọng. Trước sau cũng phải đánh thuế tài sản, nhưng phải công bằng, minh bạch.

Đại biểu Quốc hội Hoàng Văn Cường, Phó Hiệu trưởng ĐH Kinh tế quốc dân nhìn nhận, trong điều kiện hiện nay, để Chính phủ cắt giảm chi thường xuyên là vô cùng khó. Ví dụ chi bình thường cho y tế giáo dục, không thể cắt giảm được, mà quy mô chi hàng năm tăng lên. Hay chi cho tiền lương, hàng năm cũng tăng, nên chi tăng theo… Còn việc tiết kiệm bằng cách giảm bộ máy, chi ít đi không phải dễ.

Ông Cường cũng đánh giá cao nỗ lực của Chính phủ cố gắng làm cho tốc độ chi thường xuyên chậm lại, nhưng giải quyết tiết kiệm chi, thì phải tái cấu trúc chi, trong đó có liên quan đến thay đổi bộ máy hành chính, và giao tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp.

Bên cạnh đó, phải nghĩ đến tái cấu trúc nguồn thu, dựa vào tài nguyên, khoáng sản không phải là nguồn thu ngân sách, mà thu cho ngân sách, cũng như các nước, phải dựa vào nguồn thuế là chính. Việc tăng, giảm các loại thuế, cần phải nghiên cứu.

Bên cạnh đó, theo ông Cường, phải có nghiên cứu về hành thu thuế để tạo sự công bằng giữa những người kinh doanh và tránh thất thu, nếu không thay đổi thuế suất mà thay đổi hành thu tốt thôi cũng đã tạo sự thay đổi.

Còn theo chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh, cần quản lý chặt chẽ thuế khoán để đảm bảo nguồn thu cho ngân sách, bởi thuế khoán đối với hộ kinh doanh đang có sự thất thu rất lớn.

Có ý kiến cho rằng, hệ thông thuế dựa trên thu nhập tưởng chừng công bằng hơn so với hệ thống thuế dựa trên thuế tiêu thụ. Hệ thống thuế dựa trên thu nhập sẽ áp đặt mức thuế cao hơn cho người có thu nhập cao và thấp hơn cho người có thu nhập thấp. Tuy nhiên, chính việc đặt ra các mức thuế khác nhau cho những đối tượng khác nhau lại tạo ra vấn đề cho khái niệm công bằng.

Phương Thảo