Xây thủy điện trên thượng nguồn sông Mekong sẽ gây hiểm họa kép cho vùng hạ lưu

Cập nhật: 16:58 | 13/05/2017
(PL&XH) - Việc xây dựng các đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mekong không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng về kinh tế, đời sống và môi trường cho vùng ĐBSCL. Bên cạnh đó còn tạo nên những tác động kép về môi trường gây sụt lún và sạt lở đất…

ĐBSCL ảnh hưởng nặng nề nhất

Đó là nhận định của nhiều chuyên gia trong chương trình Tham vấn quốc gia về dự án thủy điện Pắc-Beng (Lào ) của Ủy Ban sông Mekong Việt Nam tại Cần Thơ vào ngày 12/5 vừa qua.

Khai mạc hội nghị tham vấn, Bộ trường Bộ tài nguyên và môi trường (TN&MT) Trần Hồng Hà, Chủ tịch Ủy ban sông Mekong Việt Nam (UBSMK) cho biết: Việt Nam là quốc gia ở vùng hạ lưu (cuối nguồn) nên chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của việc các quốc gia Trung Quốc, Lào, Thái Lan… trong việc xây dựng các đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mekong.

xay thuy dien tren thuong nguon song mekong se gay hiem hoa kep cho vung ha luu
Bộ Trưởng Bộ Tài nguyên & Môi trường phát biểu tại buổi tham vấn

Theo thống kê của Văn phòng thường trực UBSMK, thủy điện Pắc Beng, Xayabury và Don Sa Hong sẽ làm ĐBSCL phải gánh chịu tất cả các tác động môi trường. Theo đó, ĐBSCL mất đi 5% phù sa, tổng lượng chảy tháng giảm 6,2% kéo theo hàng loạt các vấn đề về đánh bắt nuôi trồng thủy sản, sạt lở bờ sông, xâm nhập mặn, đe dọa sinh kế của hàng triệu người dân.

Tại buổi tham vấn hôm qua, các chuyên gia cho rằng ba công trình thủy điện của Lào gồm Pak Beng, Xayaburi, Don Sahong tác động lớn lên dòng chảy của sông Mekong vào mùa khô. Điều này làm gia tăng hiện tượng xâm nhập mặn trên hai sông chính là sông Tiền và sông Hậu.

Nghiêm trọng hơn, nếu xét tác động tổng thể cả chuỗi 11 đập thủy điện ở thượng nguồn Mekong mà hai nước Lào và Campuchia dự kiến xây dựng (Lào dự kiến xây 9 đập, Campuchia 2 đập). Khi ấy, lượng nước thiếu hụt xuống hạ nguồn đến 28%, nước mặn sẽ xâm nhập rất sâu vào đất liền.

Bên cạnh đó, hồ chứa Pak Beng sẽ lưu giữ đến 90% bùn cát đáy và một phần bùn cát lơ lửng từ thượng nguồn trong lòng hồ. Công trình này còn có thể ảnh hưởng đến môi trường sống, di cư của các loài cá vốn tối quan trọng cho nguồn dinh dưỡng của dân cư ven lưu vực Mekong.

Chưa chú trọng đến đánh giá tác động môi trường

GS.TS. Nguyễn Ngọc Trân, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước đã chỉ ra những khiếm khuyến của dự án: “Số liệu là điều sống còn. Tuy nhiên các số liệu nghiên cứu của dự án còn nhiều lỗ hổng.

Đáng chú ý là đập Pắc- Beng nằm trên vùng động đất liên quan đến an toàn đập nhưng vấn đề này chưa được đề cập. Tình trạng thiếu số liệu, chuỗi số liệu quá ngắn, dự án chưa tính tới các đập thủy điện Trung Quốc…. Vấn đề đập thủy điện dẫn đến hai cái tích lũy: Tích lũy dây chuyền (không gian từ đập này sang đập khác), tích lũy theo thời gian: tác động trong 5 – 20 năm thì sao? Báo cáo chưa đề cập đến. Tình trạng sạt lở, sụp lún… do trầm tích thiếu, ngày càng gia tăng”

xay thuy dien tren thuong nguon song mekong se gay hiem hoa kep cho vung ha luu
Nhiều chuyên gia tỏ ra lo ngại về việc xây đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mekong

PGS.TS Lê Anh Tuấn, Phó giám đốc Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu (ĐH Cần Thơ) đề xuất: “Chính phủ Việt Nam cần có những khuyến cáo cụ thể để phía Lào hoãn thời gian xây dựng để có những đánh giá kỹ càng hơn, bởi hiện có khoảng 20 triệu dân ĐBSCL đang thấp thỏm theo dõi tiến trình xây dựng và những tác động của các đập thủy điện trên dòng Mekong" .

Với các địa phương An Giang và Đồng Tháp, đây là hai tỉnh đang và sẽ thiệt hại nặng nề do sạt lở đất đã tỏ ra quan ngại. Ông Lâm Quang Thi, Phó chủ tịch UBND tỉnh An Giang cho rằng, các đập thủy điện ở thượng nguồn đều gây lo lắng, không chỉ đối với An Giang, đối với các tỉnh ĐBSCL mà còn ở cấp độ quốc gia. Nếu chỉ đánh giá tác động về kinh tế, xã hội, môi trường là chưa đủ. Nếu toàn bộ 11 đập thủy điện đều do các công ty của Trung Quốc đầu tư thì tình hình sẽ như thế nào?

Theo ông Nguyễn Thanh Hùng, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp: "Nên có kịch bản đồng bộ về vấn đề biến đổi khí hậu, nước biển dâng và việc ảnh hưởng bởi việc xây dựng đập thủy điện. Chúng ta phải có cơ chế đối với vấn đề chính trị, vấn đề khoa học, cả tranh thủ dư luận quốc tế để có thể chủ động hơn. Phải có cơ chế vận hành “liên hồ”, minh bạch thông tin để đảm bảo an toàn”.

Các chuyên gia quốc tế kiến nghị: Chủ đầu tư cần tham khảo số liệu và phương pháp đánh giá tác động của UBSMK. Đánh giá tác động tích lũy và xuyên biên giới do việc suy giảm chức năng dịch vụ sinh thái, giảm tải phù sa bùn cát, giảm nguồn lợi thủy sản, tác động đến sinh kế của người dân. Xây dựng kế hoạch chi tiết giám sát tác động tích lũy và xuyên biên giới, cần bổ sung, báo cáo chi tiết địa chất công trình… chọn tiêu chuẩn cao hơn, tránh xảy ra thảm họa và kế hoạch ứng phó cho vùng hạ lưu.

Bộ trưởng Trần Hồng Hà đã ghi nhận và chia sẻ những ý kiến đóng góp những lo lắng của các nhà khoa học và lãnh đạo vùng ĐBSCL. Theo đó, các ý kiến sẽ được ghi nhận để bổ sung tham vấn cho phía Lào.

Bộ trưởng Trần Hồng Hà cũng nhấn mạnh: “Quan điểm Chính phủ Việt Nam trong hoạt động tham vấn là đảm bảo lợi ích Việt Nam và tôn trọng lợi ích các bên liên quan đúng qui định các Ủy hội… đảm bảo lợi ích quốc gia và tôn trọng lợi ích trên nguyên tắc thỏa thuận Ủy hội. Mục tiêu định hướng tham vấn về khoa học và pháp lý để có cơ sở mang lại lợi ích tổng thể hài hòa môi trường sinh thái cho từng nước, hài hòa lợi ích kinh tế - môi trường cộng đồng tại Lào và vùng hạ nguồn ĐBSCL…"

Trần Huy / PLXH