Xử lý hình sự khi vi phạm phần mềm bản quyền:

Dấu chấm hết của hàng loạt… “vụ kiện đầu tiên”?

Cập nhật: 09:38 | 07/02/2019
Ở thời đại số, tranh chấp đối với bản quyền chương trình máy tính nổ ra không ít. Họ đưa nhau ra tòa kinh tế, dân sự, song đến khâu tuyên án luôn là… bế tắc. Quy định mới của Bộ luật Hình sự có hiệu lực từ 1-1-2018 liệu đã giải quyết trọn vẹn tình trạng này?

Vô số “vụ kiện đầu tiên”

Có một thời kỳ, vi phạm bản quyền phần mềm nhan nhản, nhưng cứ ra tòa là cơ quan xét xử… tắc. Từ năm 2013, Cty tin học Lạc Việt và Cty Microsoft Việt Nam đã cùng công bố thông tin về vụ kiện đầu tiên đối với Cty TNHH Quốc tế Gold Long John Đồng Nai Việt Nam có hành vi sử dụng các phần mềm bất hợp pháp. Ước tính giá các phần mềm được sử dụng bất hợp pháp lên tới khoảng 45.000 USD.

Kết quả vụ kiện, tòa án không ra được phán quyết. Long John sau đó cam kết thực hiện mọi yêu cầu đặt ra từ Microsoft và Lạc Việt, bao gồm việc công khai xin lỗi, bồi thường thiệt hại 100% giá trị phần mềm vi phạm bằng con đường thỏa thuận riêng.

Một năm sau, Microsoft cũng lại tuyên bố về một “vụ kiện đầu tiên khác” với Cty cổ phần Austnam, chuyên sản xuất tấm lợp và thép xây dựng, sau khi Đoàn thanh tra liên ngành gồm Thanh tra Bộ VH-TT&DL phối hợp cùng Cục Phòng chống tội phạm công nghệ cao C50 của Bộ Công an tiến hành thanh tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về quyền tác giả đối với phần mềm máy tính tại Cty cổ phần Austnam tại quận Thanh Xuân, Hà Nội. Đoàn thanh tra đã tiến hành kiểm tra 22 máy tính đang hoạt động tại Cty này. Tổng trị giá các phầm mềm bị sử dụng trái phép lên tới 42.256 USD. Austnam đã thừa nhận hành vi vi phạm đối với các phần mềm bất hợp pháp được tìm thấy và đã ký vào biên bản thanh tra.

Sau hơn một năm đàm phán mua bản quyền phần mềm không thành công, Tập đoàn Microsoft đã quyết định đệ đơn kiện Austnam ra tòa và đã được TAND Hà Nội chấp nhận thụ lý vụ án. Thế nhưng khâu xét xử không thành. Vụ án cũng được giải quyết bằng con đường thỏa thuận riêng.

Vi phạm bản quyền thì như vậy, tranh chấp về bản quyền còn phức tạp hơn. Như vụ tranh chấp bản quyền phần mềm kế toán giữa Cty Định Gia (DigiNet) và Cty P.C.I ở TP HCM năm 2005; vụ giữa Cty Hà Nội Software và Cty Thương mại số ở Hà Nội tranh chấp phần mềm quản trị thông tin website năm 2006; vụ kiện Cty TNHH Văn hóa Đông Tây là nguyên đơn và Cty TNHH QGS ở Đà Nẵng về bản quyền phần mềm hệ thống website năm 2012 …

Các vụ kiện nói trên đều không giải quyết được qua con đường tòa án vì vấn đề giám định. Do quy định bảo hộ chương trình máy tính theo pháp luật sở hữu trí tuệ về quyền tác giả nên Cục Bản quyền tác giả - thuộc Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch có trách nhiệm quản lý. Tuy nhiên, vì đặc thù quản lý văn học nghệ thuật, Cục này không có tổ chức giám định chuyên trách quyền tác giả về chương trình máy tính và cũng không có chuyên môn về lĩnh vực này! Vì lý do đó, hầu như cứ vụ tranh chấp nào đưa ra tòa án cũng đều được gắn mác “vụ kiện đầu tiên” khi mọi vụ việc trước đó vừa lên kệ đã phải chuyển sang con đường hòa giải. Điều này làm giảm lòng tin của doanh nghiệp vào khả năng giải quyết vi phạm trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ của lực lượng tư pháp.

dau cham het cua hang loat vu kien dau tien
Cơ quan chức năng kiểm tra bản quyền phần mềm tại một doanh nghiệp.

Lối đi nào cho các phần mềm bản quyền?

Từ ngày 1-1-2018, thời điểm Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung có hiệu lực, lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam, chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại được đưa vào tại Điều 225. Theo đó, pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi xâm phạm quyền tác giả hoặc quyền liên quan, xâm phạm nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý. Các quy định xử phạt nghiêm khắc đã thể hiện quyết tâm của Chính phủ nhằm chống lại tình trạng vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan trong đó có bản quyền phần mềm máy tính. Cụ thể, cá nhân phạm tội này bị phạt cải tạo không giam giữ 3 năm hoặc phạt tù tới 5 năm; còn pháp nhân thương mại phạm tội này bị phạt từ 300 triệu - 1 tỷ đồng.

Trước quy định mới, ngay từ đầu năm 2018, Cục Bản quyền tác giả đã có công văn khuyến nghị các doanh nghiệp rà soát tình hình sử dụng chương trình máy tính tại doanh nghiệp mình, tuân thủ các quy định pháp luật về quyền tác giả, đồng thời tránh rủi ro bị tấn công mạng.

Thanh tra Bộ VH-TT&DL cũng có những “động thái” đẩy mạnh việc thực thi bản quyền nói chung, bản quyền phần mềm máy tính nói riêng. Thanh tra Bộ VH-TT&DL đã gửi hàng nghìn khuyến cáo đến các doanh nghiệp yêu cầu chủ động rà soát lại hệ thống công nghệ thông tin và chuẩn bị các tài liệu phù hợp chứng minh quyền sở hữu giấy phép đối với tất cả các phần mềm đang sử dụng và khuyến nghị tới các doanh nghiệp việc có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu vi phạm.

Dù có thể xử lý theo con đường hình sự, cơ quan chuyên môn giám định các phần mềm vi phạm vẫn là điều mà hiện giờ Bộ VH-TT&DL -cơ quan phụ trách vấn đề bản quyền phần mềm máy tính- không thể đáp ứng.

Theo các chuyên gia, pháp luật Việt Nam về sở hữu trí tuệ liên quan đến chương trình máy tính được xây dựng tham khảo trên những quy định đã có từ gần 30 năm trước của Công ước Bern, hiện nay đã bộc lộ nhiều hạn chế. Việc bảo hộ theo quyền sáng chế thay vì quyền tác giả đối với các giải pháp kỹ thuật hiện thực bên trong chương trình máy tính là không trái với nội dung Hiệp định TRIPS 1993 - Điều ước quốc tế đa phương về sở hữu trí tuệ, thương mại mà Việt Nam đã ký kết.

Việc chuyển quy định về sở hữu trí tuệ đối với phần mềm máy tính từ quyền tác giả sang quyền sáng chế là cần thiết. Có như vậy, cơ quan quản lý loại hình này mới được chuyển sang Bộ Khoa học công nghệ, từ đó có các chuyên gia đúng chuyên môn, tư vấn hiệu quả cho cơ quan chấp pháp cầm cân nảy mực tại tòa.

Thống kê tháng 4-2018, Thanh tra Bộ VH-TT&DL thực hiện quyết định thanh tra 63 DN, kiểm tra 2.472 máy tính, trong đó có 54 DN có hành vi sao chép chương trình phần mềm máy tính mà không được phép của chủ sở hữu, xử lý vi phạm hành chính là 1,65 tỷ đồng. Chưa trường hợp nào được xử lý theo con đường hình sự.

Thống kê tháng 4-2018, Thanh tra Bộ VH-TT&DL thực hiện quyết định thanh tra 63 DN, kiểm tra 2.472 máy tính, trong đó có 54 DN có hành vi sao chép chương trình phần mềm máy tính mà không được phép của chủ sở hữu, xử lý vi phạm hành chính là 1,65 tỷ đồng. Chưa trường hợp nào được xử lý theo con đường hình sự.

Anh Hùng