“Tôi muốn được nhìn lại màu xanh ấy”

Cập nhật: 09:03 | 03/01/2019
Đó chính là lời chia sẻ của PGS. TS Vũ Xuân Phương, người đã tham gia công trình “Trồng cây che chắn và cây bóng mát tại quần đảo Trường Sa” vào thập niên 90 của thế kỷ trước. Đây được đánh giá là một công trình có ý nghĩa lớn ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của cán bộ, chiến sĩ tại quần đảo Trường Sa…

Phải men qua nhiều ngõ ngách theo chỉ dẫn của PGS.TS Vũ Xuân Phương “ngõ nhỏ, phố nhỏ, nhà tôi ở đó”, thì chúng tôi mới tìm được đến một ngôi nhà nằm cuối ngõ, với nhiều cây xanh, ở phường Nghĩa Đô. Gần năm thập kỷ nghiên cứu thực vật, PGS.TS Vũ Xuân Phương đã công bố hơn 100 công trình khoa học trên các tạp chí trong và ngoài nước; hàng chục cuốn sách chuyên khảo về phân loại thực vật. Trong đó, công trình “Trồng cây che chắn và cây bóng mát tại quần đảo Trường Sa” (1993-1997) để lại trong ông nhiều kỷ niệm sâu sắc.

Tháng 4-1993, ông Vũ Xuân Phương cùng ông Nguyễn Khắc Khôi xuống tàu ra Trường Sa với mục tiêu làm thế nào phủ xanh các đảo Trường Sa Lớn, Song Tử Tây, Nam Yết, Sơn Ca. Dù trước đó, ông Vũ Xuân Phương đã đến khảo sát điểm địa chất, chất đất của đảo nhưng ông vẫn phải thừa nhận: “Điều kiện thiên nhiên quá khắc nghiệt, đất cát san hô cằn cỗi như bê tông, cây cối khó thích nghi”. Năm năm gắn bó, 7 lần đến với quần đảo Trường Sa, mỗi lần ở lại gần 2 tháng là một hành trình nghiên cứu đầy gian nguy nhưng cũng rất sáng tạo với cái kết có hậu, như ông tự hào: “Đảo Trường Sa Lớn từ chỗ không có cây, nay được phủ kín bằng màu xanh của cây bàng, phong ba, tra; Đảo Nam Yết với hơn 500 cây dừa được đưa từ đất liền đến nay đã trở thành đảo dừa tuyệt đẹp... Hàng ngày dưới gốc cây xanh, lính đảo nghỉ ngơi, đàn hát thấy cuộc sống thật ý nghĩa”.

toi muon duoc nhin lai mau xanh ay
PGS. TS Vũ Xuân Phương vào thời điểm hiện tại và lúc ông chụp ảnh kỷ niệm tại đảo Nam Yết.

Nhớ lại ngày đầu đặt chân đến Trường Sa, nhìn màu cát trắng xóa, vài bụi cây cằn cỗi, lúp xúp, ông Phương đã rất lo lắng trước trách nhiệm “phủ xanh” vùng đảo này. Sau một thời gian khảo sát chất đất trên mặt đảo, các cán bộ khoa học đã nhận ra ở đây chỉ có một lớp cát san hô nghèo dinh dưỡng sâu khoảng vài chục cm, sau đó là lớp san hô bị phong hóa cứng như đá và sỏi, đá “nguyên chất”. Điều kiện thời tiết cũng vô cùng khắc nghiệt vì gió bão, nắng gắt suốt quanh năm. Nghiên cứu các cơ sở khoa học để phủ xanh Trường Sa là một bài toán khó.

“Đứng từ trước Văn phòng Ban chỉ huy đảo Trường Sa Lớn, nhìn hai cây bàng vuông chưa bao giờ thấy có quả là hai cây to nhất ở đảo, tôi nghĩ mình phải bằng mọi cách “bắt bệnh”: Vì sao rất nhiều đoàn công tác đã đưa cây xanh ra đảo mà không mấy cây tồn tại được?”, ông Phương nhớ lại. Sau nhiều đêm thức trắng để tìm lời giải cho việc phủ xanh đảo cát, hai vị tiến sĩ quyết định mấu chốt vấn đề là phải tìm ra loài cây phù hợp với điều kiện sinh trưởng khó khăn trên đảo, đồng thời tăng cường chất dinh dưỡng của đất. Việc đầu tiên là họ nhờ các chiến sĩ hải quân đào những hố rộng 1m – sâu 1m, nghĩa là sâu hơn hẳn các hố đã đào trước kia để trồng cây. Sau vài tháng đưa các chất mùn, chất dinh dưỡng xuống hố đợi phân hủy, cây non mới được trồng xuống.

Ông Phương tâm huyết nói: “Ở Trường Sa, nếu đào khoảng 20cm thì khá đơn giản vì đất, cát còn vụn, nhưng sau đó là những tảng địa chất to như cái bàn, phải lựa, lách để bẩy đi. Các chiến sĩ Trường Sa đã cùng với chúng tôi đổ mồ hôi trên từng hố trồng cây. Niềm mong mỏi có được màu xanh của lính đảo và các nhà khoa học đều lớn như nhau”. Công đoạn đem cây giống từ đất liền ra đảo cũng không hề dễ dàng. Một số loại cây từ khắp các vùng duyên hải đã được hai vị Tiến sĩ đem về ươm ngay tại viện nghiên cứu của họ ở Hà Nội: Bàng biển, bàng vuông, phong ba, cây tra (nho biển)… Theo các chuyến tàu Thống Nhất (ngày đó còn đi tàu chứ các nhà khoa học chưa có điều kiện đi máy bay như bây giờ), cây giống vào đến Nha Trang, rồi lại lắc lư theo sóng biển ra đảo.

Ông Phương và ông Khôi đều nhớ như in việc chăm cây: Phải mua vé tàu hỏa giường nằm cho cây chứ không thể để ở toa hàng, vì sợ sơ sảy thì cây non gẫy mất. Từ năm 1993, khi nhận đề tài nghiên cứu, đến năm 1998 kết thúc đề tài, hầu như năm nào đoàn công tác cũng đi hai chuyến ra quần đảo Trường Sa. Có những chuyến đi các nhà khoa học phải cắt bão mà đi, lên đến đảo mới biết mình còn sống. Có những chuyến tàu gặp bão lớn phải thả trôi hàng trăm hải lý trên biển, đài liên lạc trên đất liền chuẩn bị phát lệnh tìm kiếm… Nhưng đổi lại là màu xanh trên đảo mỗi lúc một rộng hơn, những cây bàng, cây dừa, cây phong ba bắt đầu tỏa bóng râm mát để lính đảo mỗi lúc nghỉ ngơi có thể ôm đàn ghi ta ngồi hát dưới tán cây.

Năm 2005, đề tài “Trồng cây che chắn và cây bóng mát tại quần đảo Trường Sa” của tập thể nghiên cứu, trong đó có PGS Vũ Xuân Phương đã vinh dự nhận giải thưởng Nhà nước về Khoa học và công nghệ. Từ khi kết thúc đề tài nghiên cứu phủ xanh Trường Sa, PGS Vũ Xuân Phương chưa có cơ hội quay lại mảnh đất nơi đầu sóng ngọn gió này. Mặc dù đang mang trong mình căn bệnh hiểm nghèo nhưng nhắc đến Trường Sa, khuôn mặt ông lại rạng rỡ: “Nếu cuộc đời cho phép, tôi muốn ra đảo để nhìn lại chiếc áo xanh ấy”.

Thủy Liên